5 vragen over dennen-bedreigende schimmel

1. Is de sphaeropsis-schimmel nieuw in Nederland?

“Nee. In de jaren '80/'90 is de schimmel voor het eerst als oorzaak voor stervende dennen vastgesteld en toen na enkele jaren weer verdwenen. Sinds enkele jaren duikt de aantasting weer op in Gelderland, Noord-Brabant en Limburg (Meinweg) en lijkt nu een ingrijpender effect te hebben. De schimmel gedijt goed bij milde winters en warme zomers. Vroeger kwam hij vooral veel in Zuid-Europese landen voor, maar door klimaatverandering verspreidt hij zich steeds noordelijker. In bossen op zandgronden in Duitsland komt op verschillende plekken al massale dennensterfte als gevolg van de sphaeropsis-schimmel voor. En nu zien we hem ook op steeds meer plekken in Nederland.”

2. Wat doet de schimmel met de den?

“Vooral de grove den leidt onder de sphaeropsis-schimmel, maar ook andere dennensoorten en andere naaldbomen worden er soms door aangetast. Bij een milde aantasting zien we vooral bruin wordende naalden aan de uiteinden van de takken, kromgroeiende scheuten met sterke harsuitvloeiing. Als het hierbij blijft, overleeft de boom dit. Maar als de schimmel erin slaagt via die aangetaste scheuten of door wonden in de houtige bast de boom binnen te dringen, worden eerst de takken kaal waarna de boom afsterft.”

3. Zijn alle dennen hier vatbaar voor?

“Nee. Gezonde dennen kunnen tegen scheutaantasting. We zien op sommige plekken ook dat de schimmel wel voorkomt, maar geen schade aanricht. De schimmel tast eerst de prille takscheuten aan. Als die afsterven kunnen bomen de dreiging nog stoppen. Maar de bomen zijn kansloos als de schimmel de verhoute delen van de takken of de stam weet te bereiken. Dit gebeurt bijvoorbeeld door open wonden of scheuren in de stam of takken. Die scheurtjes kunnen ontstaan als reactie op elkaar opvolgende klimaatextremen, zoals zeer hete droge jaren gevolgd door kletsnatte jaren. Ook speelt overmaat aan stikstof een rol in het verzwakken van de boom. Het lijkt in die zin dus op de fijnsparsterfte, waarbij door droogte verzwakte sparren zich niet meer kunnen verdedigen tegen de letterzetter, een bastkever.”

4. Kan de schimmel in Nederland meer dennen aantasten?

“Dat is wel een serieus risico. Opvolgende jaren van droogte en een door teveel stikstof verzuurde bodem maken bomen – en dus ook dennen – op zandgronden steeds kwetsbaarder. Tegelijkertijd zorgt het veranderde klimaat, met milde winters en warmere zomers, ervoor dat de schimmel steeds meer voorkomt. Zwakkere bomen en meer schimmels vergroten het risico van aantasting. Omdat de grove den met zo’n dertig procent de meest voorkomende boom in Nederland is, kan dit dus potentieel grote gevolgen hebben voor de Nederlandse bossen.”

5. Wat is er tegen te doen?

“Als de schimmel de bomen heeft aangetast kunnen we er helaas niks tegen doen. De zestig hectare dennen in de Limburgse Meinweg gaan we daarom binnenkort ook weghalen. Nog niet alle bomen zijn dood, maar ze gaan het sowieso niet overleven. Preventief is er wel wat tegen te doen. Vooral door voor gevarieerd bos te zorgen. Bos is sterker en beter opgewassen tegen klimaatverandering en plagen als het zo gevarieerd mogelijk is. Als er dan enkele bomen door een ziekte worden geveld, ben je niet meteen hectares kwijt. Het nieuwe bos dat we planten bestaat daarom altijd uit vele verschillende soorten bomen. Ook zijn we op veel plekken bezig monotoon bos om te vormen tot gevarieerd bos. In de Meinweg, waar we nu de dennen moeten weghalen, gaan we ook nieuwe bomen van verschillende soorten planten. Maar het gaat helaas wel even duren voordat dat weer als een bos voelt.”