Nieuws
Aan het begin van het Dark Sky Park Lauwersmeer maakte een hobbyfotograaf een duisternisfoto van het gebied ten zuiden van Oostmahorn. Op die foto sprong één lichtbron eruit: een fel verlichte installatie van de NAM. Die foto leidde uiteindelijk tot een simpele vraag: waarom brandt dat licht eigenlijk? Via via kwam de foto terecht bij iemand die voor de NAM werkte. Die nam de foto mee en stelde intern de vraag waar al dat licht eigenlijk voor diende. Tot zijn verbazing wist niemand daar een goed antwoord op te geven. De verlichting zat er al jaren op en bleef simpelweg branden. Twee weken later was het licht uit.
Dat is een voorbeeld dat mij altijd is bijgebleven. Niet omdat er een ingewikkeld traject aan voorafging, maar juist omdat het zo eenvoudig was. Soms hoeft iemand alleen maar de vraag te stellen waarom iets brandt.
Dat geldt ook voor veel kleinere dingen. Hier vlakbij staat een bushalte met een verlichte reclamezuil. Die verlichting brandde jarenlang de hele nacht door, terwijl de laatste bus al om 19.20 uur vertrok. Er ging één mail naar de vervoerder en twee weken later ging het licht uit zodra de laatste bus was geweest. Geen discussie, geen weerstand. Het besef dat die verlichting eigenlijk nergens voor nodig was, bleek genoeg.
Natuurlijk gaat het niet altijd zo makkelijk. In het Dark Sky Park ligt ook de Marnewaard, het grootste militaire oefenterrein van Nederland. Rond de kazerne was jarenlang veel verlichting aanwezig. De lichtgloed was van grote afstand zichtbaar en leek soms bijna een eigen zonsopkomst. Daar hebben we vaak gesprekken over gevoerd. Of bepaalde lampen misschien uit konden, of er gewerkt kon worden met schakelaars of tijdschema's. Dat bleek destijds niet haalbaar. De verlichting werd als noodzakelijk gezien.
Toch bleef het onderwerp terugkomen. En toen de installatie uiteindelijk aan vervanging toe was, werd een gespecialiseerd bedrijf gevraagd om een nieuw donkervriendelijk verlichtingsplan te maken. Het resultaat was opvallend. De hoeveelheid uitstralend licht nam met ongeveer tachtig procent af, terwijl de verlichting op de plekken waar mensen daadwerkelijk moesten kunnen werken juist verbeterde. Dat laat zien dat verandering niet altijd direct zichtbaar is. Soms plant je een zaadje en duurt het jaren voordat er iets uit groeit.
In de afgelopen tien jaar heb ik gemerkt dat de meeste mensen helemaal niet onwelwillend zijn. Het is niet zo dat mensen bewust zoveel mogelijk licht gebruiken omdat dat slecht is voor natuur of landschap. Meestal staan ze er simpelweg niet bij stil. En precies daarom is bewustwording zo belangrijk. Je kunt pas iets veranderen als je het ziet. Dat was ook de kern van mijn vorige blog. Lichtvervuiling krijgt vaak weinig aandacht omdat het voor veel mensen zo vanzelfsprekend is geworden.
Het doel van een Dark Sky Park is daarom niet alleen om donkerte te beschermen, maar ook om mensen anders te laten kijken. Zodra dat gebeurt, verandert er vaak meer dan je zou verwachten. De weerstand die er in de beginjaren was, zie ik tegenwoordig nog maar weinig. Sterker nog, veel ondernemers in de omgeving gebruiken de donkerte inmiddels als kwaliteit van het gebied. Mensen komen van heinde en verre naar het Lauwersmeer om de nacht te beleven.
Dat merk ik bijvoorbeeld tijdens sterrenkijkavonden en duisterniswandelingen. Regelmatig komen bezoekers uit Eindhoven, Amsterdam, Brussel en allerlei andere plaatsen naar het Lauwersmeer. Veel mensen zijn niet meer gewend om in het donker te zijn. Zodra het donker wordt, zetten we een lamp aan. Dat is normaal geworden. Maar als je je ogen de tijd geeft om te wennen, kun je verrassend veel zien.
Tijdens excursies lopen we soms door een stuk bos dat zo donker is dat je bijna met je voeten moet kijken. In het begin vinden mensen dat spannend. Even later blijkt dat ze zich prima kunnen oriënteren. Het bijzondere gebeurt meestal aan het einde van de wandeling. Wanneer we weer teruglopen over de kade en er ergens een auto de bocht om komt, ervaren mensen voor het eerst hoe fel kunstlicht eigenlijk kan zijn. Licht dat heel normaal leek, voelt ineens storend.
Dat zijn de momenten waarop het kwartje valt. Dan realiseert iemand zich dat die lamp bij de garage misschien niet de hele nacht hoeft te branden. Of dat een reclamebord best wat eerder uit kan. Het zijn kleine inzichten, maar juist die kleine veranderingen maken uiteindelijk het verschil.
Voor mij gaat een Dark Sky Park uiteindelijk over meer dan alleen lichtvervuiling. Het gaat ook over wat we terugkrijgen wanneer het donker weer ruimte krijgt. Nog niet zo lang geleden kon je op veel plekken in Nederland de Melkweg zien zodra het echt donker werd. Tegenwoordig lukt dat nog maar op weinig plaatsen. Dat is jammer, want die sterren horen net zo goed bij onze werkelijkheid als het landschap waarin we leven. Door de enorme hoeveelheid kunstlicht ontnemen we onszelf het zicht op een deel van die werkelijkheid.
Wanneer je onder een donkere hemel staat en naar de sterren kijkt, besef je dat sommige daarvan miljoenen lichtjaren van ons verwijderd zijn. Dat zet de dingen hier op aarde toch in een ander perspectief. Soms denk ik dan: waar maken we ons eigenlijk allemaal druk om? Wij zijn maar één van de ontelbare levende wezens op aarde. Tegelijkertijd claimen we heel veel ruimte voor onszelf en houden we lang niet altijd rekening met de rest. Maar wij zijn ook de enige soort die bewust keuzes kan maken over hoe we met onze omgeving omgaan. Dat geeft ons, vind ik, een verantwoordelijkheid.
Daarom blijft mijn boodschap na tien jaar nog steeds dezelfde: overbodig kunstlicht is ongewenst kunstlicht. Als we alleen al het licht uitschakelen dat nergens voor nodig is, dan hebben we een groot deel van het probleem opgelost. Zo simpel kan het zijn. Waarom zouden we dat niet doen?
