Dossier Riviernatuur

Staatsbosbeheer beheert veel natuur rondom de rivieren. Door natuurontwikkeling en biodiversiteit te bevorderen draagt het bij aan een veilig en aantrekkelijk rivierengebied.

Feiten en cijfers riviernatuur

Op deze pagina vindt u hoe en hoeveel riviernatuur Staatsbosbeheer beheert. Ook staat hier hoe we met partners zorgen voor een veilig en aantrekkelijk rivierengebied. Hierbij houden we rekening met de wilderniservaring van bezoekers, de cultuurhistorische elementen en de flora en fauna in het gebied, het herstel van natuurlijke processen, onder andere door inzet van grote grazers.

Ligging rivierengebied 

Het Nederlandse rivierengebied bestaat uit het stroomgebied van de Maas, de Rijn, Waal, IJssel en Lek. De Rijn komt bij Lobith vanaf Duitsland ons land binnen. Deze splitst zich in de IJssel,  Lek en Waal, die via de Zuidwestelijke Delta uitmonden in de Noordzee. De uiterwaarden bevatten veel waardevolle natuur. Het is een belangrijk werkterrein voor Staatsbosbeheer.  

Hectaren riviernatuur Staatsbosbeheer

Wij hebben bij de grote rivieren 15.000 hectare buitendijks en 4.700 hectare binnendijks gebied in beheer. Wij beheren ruim de helft van de uiterwaarden met een natuurfunctie: ons eigen areaal en daarbij het areaal dat wij in opdracht van anderen beheren. Op basis van het Natuurbeleidsplan van het toenmalige Ministerie van Landbouw, Natuur en Visserij zou 25.000 hectare grond een natuurfunctie krijgen. Die hoeveelheid is teruggebracht tot 7.000 hectare als gevolg van de herijking van de Europese Hoofdstructuur (EHS), het tegenwoordige Natuurnetwerk Nederland. Die 7.000 hectare ligt in de uiterwaarden van de Maas en de Rijntakken: Rijn, Waal, IJssel en Lek. En die 7.000 hectare is ruim voor de helft in beheer van Staatsbosbeheer.

Veilig en aantrekkelijk rivierengebied

De ingrepen in het landschap, die de maatregelen tegen overstroming vereisen, bieden nieuwe kansen voor natuur en landschap. Want de herinrichting van het rivierengebied moet behalve een veilige ook een aantrekkelijke leefomgeving opleveren. Niet alleen voor mensen, maar ook voor dieren en planten. Door omstandigheden te scheppen waaronder soorten zich er thuis voelen, ontstaat er waardevolle natuur. Zo kunnen natuurvriendelijke oevers en ecologische verbindingen de leefruimte en mobiliteit van soorten uitbreiden, waardoor de biodiversiteit langs de rivier toeneemt. Met een effectieve inrichting zijn gebiedsdoelen als natuurontwikkeling en recreatie te realiseren.

Een gebied moet door de ingreep niet alleen veiliger worden maar ook de ecologische, landschappelijke en economische functies versterken. Deze unieke dubbelopdracht moet een veilig en mooi rivierengebied opleveren.                                                                                                                                    

Wilderniservaring voor bezoekers

Het rivierengebied kan op diverse manieren beleefd worden. Wandelaars en fietsers kunnen gebruikmaken van de paden die Staatsbosbeheer onderhoudt. Wie juist van de paden af wil, kan dwars door de uiterwaarden struinen. Wij zorgen ervoor dat deze natuur toegankelijk is. De Nederlandse riviernatuur leent zich voor een wilderniservaring. Dat gebeurt des te meer, als het waterpeil stijgt. Wanneer de uiterwaarden volstromen met rivierwater, wordt de dynamiek van de riviernatuur tastbaar. Natuurfilmer Ruben Smit toont in zijn natuurdocumentaire Levende rivier de veelal positieve effecten van het stempel dat mensen hier op de rivieren hebben gedrukt. Varend in een kano van Lobith naar de Noordzee portretteert hij de rivieren die ons land maken tot wat het is. Meer over Levende Rivieren vindt u op Levende-rivier.nl.

Cultuurhistorie

Staatsbosbeheer is behalve voor natuur ook verantwoordelijk voor monumenten. Een aantal daarvan ligt in het rivierengebied, dat rijk is aan cultuurhistorisch erfgoed. In veel uiterwaarden staan restanten van vroegere steenfabrieken. Tot ruim in de 20e eeuw zijn er woonwijken opgetrokken uit bakstenen van klei uit het rivierengebied. Behalve steenfabrieken zijn er in voorgaande eeuwen ook forten en verdedigingswerken verrezen langs de grote rivieren. Van de IJssellinie zijn voornamelijk bunkers, kazematten en een paar commandoposten over. Ook de Hollandse Waterlinie drukt zijn stempel op het rivierlandschap. Er liggen diverse forten en vestingwerken aan de Lek en de Waal en ertussenin, bij de Linge. Meer informatie over forten vindt u in het dossier Monumenten.

Herstel natuurlijke processen

Staatsbosbeheer laat in het rivierengebied de natuur zoveel mogelijk haar gang gaan. Daarover hebben wij afspraken gemaakt met Rijkswaterstaat en andere partners. Door de terugkeer van natuurlijke processen als hoogwater, erosie en natuurlijke begrazing, komt het oorspronkelijke rivierenlandschap terug. Sommige gebieden staan een deel van het jaar onder water, waardoor dieren een veilig heenkomen moeten zoeken. Als in het voorjaar het waterpeil daalt, vallen er eilandjes droog waar vogels kunnen broeden. In de nevengeulen, bedoeld om water op te vangen, verblijven de jongen van zoetwatervissen als barbeel, sneep, kophoorn en rivierprik. Hun ouders zijn tegen de stroom in gezwommen om te paren in Duitsland en Zwitserland. De jongen laten zich meevoeren tot ze in het rustige, ondiepe water van nevengeulen zijn. De uiterwaarden hadden jarenlang een functie als landbouwgebieden. Tegenwoordig wisselen hier bloemenweides, ooibossen en ruigtes elkaar af.

Door de nadruk op waterveiligheid zijn overstromingen verleden tijd geworden. Ooibossen in de uiterwaarden worden niet meer weggevaagd. We bootsen dat daarom bij het beheer soms na met ingrepen als nevengeulen graven en uiterwaarden verlagen. Dat doen we in overleg met de waterbeheerder.

Grote grazers

In de uiterwaarden lopen wilde paarden en runderen rond. Staatsbosbeheer laat hen hier eten van het gras en de planten die er groeien. Door zo de begroeiing kort te houden, dragen de grote grazers bij aan het beheer van het rivierengebied. Zonder hen zou de natuur op deze vruchtbare grond snel dichtgroeien tot een bos.

Flora en fauna

Staatsbosbeheer heeft in het rivierengebied natuurlijke processen laten terugkeren, zoals hoogwater, erosie en natuurlijke begrazing. Daardoor komt het oorspronkelijke rivierenlandschap terug. Dit lokt soorten terug die hier ooit volop voorkwamen. Plantensoorten maken van het gebied een grote wilde bloemenweide vanaf eind mei tot in het najaar. Daardoor komen er ook weer volop insecten en vlinders voor, zoogdieren als otters en bevers en vogels als de blauwborst en visarend. In de Gelderse Poort worden onder meer zilverreigers en lepelaars gespot.

Wim Lammers, programmamanager deltanatuur
Vragen over dit onderwerp? Wim Lammers
Programmamanager Deltanatuur
w.lammers@staatsbosbeheer.nl
030-6926194

Deze site gebruikt cookies. Klik hier voor meer informatie.

Sluiten