Dossier Monumenten

Staatsbosbeheer beheert niet alleen natuur maar draagt ook zorg voor ruim 800 monumenten.

Forten en linies

In de natuurgebieden van Staatsbosbeheer staan vaak bijzondere gebouwen. Zo herinneren de forten, schansen, kazematten, sluizen en andere restanten van oude linies ons aan tijden van oorlogvoeren en verdedigen. Vanaf 1960 kwamen veel forten in eigendom van Staatsbosbeheer omdat Defensie ze afstootte.

Nederland kent tientallen linies. In de Nieuwe Hollandse Waterlinie is Staatsbosbeheer de grootste terreinbeheerder. We er 15 forten in eigendom en beheren bijna 2.000 ha waterlinielandschap. Binnen de Stelling van Amsterdam zijn 10 forten in beheer bij Staatsbosbeheer. Daarnaast beheren we forten in de Oude Hollandse Waterlinie, de IJssellinie, de Zuider Waterlinie, zeefort Fort Rammekens (bij Vlissingen) en een aantal elementen van de Grebbelinie. En langs de kust zijn restanten te vinden van de Atlantikwall, aangelegd door de Duitsers in de Tweede Wereldoorlog om een geallieerde aanval af te kunnen slaan.

Belangrijkste linies op een rij

Nieuwe Hollandse Waterlinie
Deze linie, voor het grootste deel gerealiseerd in de 19e eeuw, loopt van Muiden tot aan de Biesbosch. Hij moest het Westen van Nederland, inclusief de stad Utrecht, beschermen tegen vijandige aanvallen. Met een uitgekiend stelsel van sluizen en dammen kon het land onder water worden gezet; hoog genoeg om in vast te lopen, maar te ondiep om te bevaren. Waar dit soort inundatie onmogelijk was, verrezen forten.

Oude Hollandse Waterlinie
Deze grotendeels 17e-eeuwse linie loopt van Muiden tot Gorinchem en is gesticht om de troepen van Lodewijk XIV tegen te houden. Het verdedigingstraject sluit de stad Utrecht buiten, die was toen al ingenomen door de Fransen. Bij Bodegraven ligt de parel van de linie: Fort Wierickerschans.

Stelling van Amsterdam
Deze waterlinie is aangelegd tussen 1881 en 1914 en vormt een 135 kilometer lange verdedigingskring om de stad Amsterdam. Sinds 1996 is de stelling opgenomen op de Lijst van Werelderfgoed van de Unesco.

Grebbelinie
Deze waterlinie dateert uit de 18e eeuw en functioneerde als een voorlinie voor de beide Hollandse Waterlinies. Het inundatiegebied liep van de Grebbeberg tot aan de toenmalige Zuiderzee. In 1940 is de linie in stelling gebracht, hij vormde toen het centrale punt in de landsverdediging.

Zuider Waterlinie
Dit is de langste linie van ons land en loopt van Sluis (Zeeuws-Vlaanderen) tot Nijmegen. Het traject bestaat uit kleinere linies - zoals de Staats-Spaanse Linies, inundatiegebieden en complete vestingsteden zoals Breda, Willemstad en Den Bosch.

Fort Rammekens
Zonder meer het indrukwekkendste fort van ons land, dit oude zeefort. Het ligt 8 kilometer ten oosten van Vlissingen en draagt de sporen van eeuwenlang gebruik. De plek is met grote zorg opgeknapt zodat de rustieke uitstraling bewaard is gebleven.

Erfgoed

Het cultuurhistorisch erfgoed in onze natuurgebieden willen we graag bewaren. Ook vinden we het belangrijk dat mensen de natuur en cultuur kunnen beleven. Zelf hebben we niet genoeg mensen en middelen om al deze sporen van het verleden te beheren, restaureren en open te stellen. Maar door samen te werken met organisaties en particulieren willen we dat wel voor elkaar krijgen. Zo doet een aantal forten inmiddels dienst als taverne, natuurkampeerterrein en museum.

Doelstellingen beheer

  • beleving bevorderen op de forten en tussenliggende gebieden
  • cultureel erfgoed in stand houden
  • natuurwaarden per fort/gebied behouden en zo mogelijk versterken

Spannende struinplekken

Forten zijn spannende plekken die erom vragen ontdekt te worden. Het liefst laten we mensen vrij rondstruinen op het terrein en in de gebouwen. Sommige forten lenen zich daarvoor, andere niet. Het moet bijvoorbeeld veilig zijn om het terrein en de gebouwen te betreden. En soms huizen er bijzondere (broed)vogels en vleermuizen. Dan wordt het fort tijdelijk opengesteld om de natuur zo min mogelijk te verstoren.

Educatie en informatie

Forten kunnen op een verschillend niveau informatie geven over hun betekenis en geschiedenis. Zo is in het Fort bij de Nieuwe Steeg het Geofort gevestigd, met informatie over de wereld van cartografie en navigatie. En in Fort bij Vechten zit het Waterliniemuseum .
Lees ook: Icoon voor Nieuwe Hollandse Waterlinie; Museum Fort bij Vechten maakt culturele schat inzichtelijk (Bron: Monumentaal, nr.6-2015, pdf, 6 pag.)

Nieuwe Hollandse Waterlinie

Voor stedelingen die in hun vrije tijd op zoek zijn naar rust, ruimte en cultuur, is de waterlinie een favoriete bestemming. Het is dicht bij huis en heeft een rijke geschiedenis. Ook de combinatie van natuur en cultuur spreekt de bezoekers aan. De Nieuwe Hollandse Waterlinie draagt zo bij aan een aantrekkelijk vestigingsklimaat en heeft het in zich om een recreatief topproduct te worden.

Staatsbosbeheer wil in samenwerking met anderen de hele linie beschermen en beleefbaar maken voor publiek. Met nieuw ondernemerschap willen we de forten beter benutten. Dat wil zeggen dat we forten nieuwe bestemmingen geven, de toegankelijkheid vergroten én de natuurwaarden blijven beschermen.
Lees meer hierover in de brochure Nieuwe Hollandse Waterlinie, ambities voor een landschap van wereldklasse (2015, pdf).

Restaurant op Vuurtoreneiland

Op Vuurtoreneiland staat één van de 45 forten van de Stelling van Amsterdam. Samen met Pampus en Fort Diemerdam verdedigde dit stipje in het IJmeer ooit de mond van het IJ en de hoofdstad tegen aanvallen over de Zuiderzee. Het fort is een uniek monument van militaire en waterstaatkundige techniek. Om dat – samen met de natuur op het eiland - in stand te kunnen houden en het eiland blijvend open te stellen voor publiek, heeft Staatsbosbeheer in 2012 (markt)partijen uitgenodigd om een plan in te dienen voor Vuurtoreneiland. Door middel van een aanbesteding is Vuurtoreneiland CV geselecteerd, die het Vuurtoreneiland op basis van een langjarig erfpachtcontract gaat beheren, exploiteren en opknappen.

Vanaf mei 2014 huurt Vuurtoreneiland CV deze bijzondere locatie alvast voor de exploitatie van een zomerrestaurant. In 2016 wordt gestart met het opknappen van de monumenten. Op termijn komt er zo ruimte voor een ‘winterrestaurant’, ateliers, werkplaatsen, een expositieruimte en een openbaar deel in het kader van de ‘beleefbaarheid’ van de Stelling van Amsterdam. Vanaf 2017 komt er wellicht ook nog een kleine overnachtingslocatie.
Lees ook: Zomerrestaurant Vuurtoreneiland; Succesvolle herbestemming smaakt naar meer (Bron: Monumentaal, nr.1-2015, pdf, 5 pag.) en Zakendoen - een tweede leven voor Vuurtoreneiland

An van Veen
Vragen over dit onderwerp? An van Veen
Strategisch beleidsmedewerker
a.veen@staatsbosbeheer.nl

logo cultureel erfgoedjaar
Lees meer

over de activiteiten van Staatsbosbeheer in het

Europees erfgoedjaar

Deze site gebruikt cookies. Klik hier voor meer informatie.

Sluiten