Het Oostvaardersplassengebied was op de tekentafel bestemd voor industrie. Dat is er nooit van gekomen, omdat al snel werd ingezien wat een bijzondere betekenis het als natuurgebied had.
Huidige status
In 1986 is het gebied een Staatsnatuurmonument geworden. Vooral aan de ruimte en de rust werd een bijzondere betekenis toegekend. Vooropgesteld werd dat het gebied zich op een zo natuurlijk mogelijke manier moest kunnen ontwikkelen tot een 'zo compleet mogelijk complex van eutrofe zoetwatermoerasecosystemen'.
In 1989 is het gebied onder de werking van de Europese Vogelrichtlijn gebracht. Voor recreanten is het een boeiend gebied. Er worden zeer veel excursie gegeven en ook webcams en films geven een blik in de schatkamer. In een deel van het gebied en rond het gebied zijn vogelkijkhutten, wandelroutes en fietsroutes.
Natura2000
In januari 2010 is het definitieve aanwijzingsbesluit gepubliceerd waarbij de Oostvaardersplassen worden aangewezen als Natura2000-gebied. De aanwijzing als Natura2000-gebied vervangt de status van natuurmonument en vogelrichtlijngebied.
Natura2000 omschrijft 'instandhoudingsdoelstellingen' voor ieder aangesloten gebied. Ook moet voor ieder gebied een beheerplan worden opgesteld. Staatsbosbeheer werkt momenteel met Dienst Landelijk Gebied aan het opstellen van zo'n beheerplan. Zie ook: dossier Natura2000
Wetland
Nederland is één van de ruim 150 landen die zijn aangesloten bij het Wetlandsverdrag. Deze landen maken op vrijwillige basis afspraken om de waardevolle waterrijke gebieden binnen hun grenzen te beschermen.
Volgens de definitie van het verdrag zijn wetlands: 'Waterrijke gebieden, moerassen, vennen, veen- of plasgebieden, natuurlijk of kunstmatig, blijvend of tijdelijk, met stilstaand of stromend water, zoet, brak of zout, met inbegrip van zeewater, waarvan de diepte bij eb niet meer is dan zes meter'.
Het verdrag heet ook wel Wetlandsconventie of Verdrag van Ramsar, naar de plaats in Iran waar het verdrag getekend is. Nederland is van nature een waterrijk land, en heeft 49 gebieden aangemeld bij het verdrag, waaronder de Oostvaardersplassen. Staatsbosbeheer werkt ook samen met Wetlands International, onder andere aan de ontwikkeling van een nieuw en modern Natuuractiviteitencentrum.